Odpowiedzialność członków zarządu spółki za zobowiązania podatkowe i jak się od niej uchronić?

Subsydiarny akt oskarżenia, czyli kiedy mogę samodzielnie oskarżać sprawcę w Sądzie
10 stycznia 2018
Dozór elektroniczny zamiast pobytu w zakładzie karnym – czym jest i dlaczego warto wystąpić z wnioskiem o jego zastosowanie?
11 marca 2019

W dobie działalności Krajowej Administracji Skarbowej, podmioty gospodarcze co raz częściej mają do czynienia z organami skarbowymi, co najlepiej oddaje gwałtowny wzrost postępowań karnych skarbowych na przestrzeni ostatnich dwóch lat. Dla przedsiębiorców oznacza to nie tylko wzmożone kontrole skarbowe, ale również ryzyko odpowiedzialności karnej skarbowej za wykroczenia i przestępstwa skarbowe wynikłe z nieprawidłowości w rozliczeniach z fiskusem. Dotyczy to przede wszystkim osób, których głównym zadaniem jest prowadzenie spraw spółki i jej reprezentacja, a więc członków zarządu spółki, ewentualnie prokurentów bądź pełnomocników. Jak zatem zminimalizować ryzyko poniesienia odpowiedzialności karnej przez organy reprezentujące spółkę na gruncie Kodeksu karnego skarbowego, jeśli dojdzie do uchybienia?

Działania prewencyjne obejmujące ochronę członków zarządu spółki za ewentualne nieprawidłowości w sprawach finansowych Spółki opiera się na kilku płaszczyznach, poczynając od art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 29 września 1994 roku o rachunkowości, który stanowi, iż zarząd spółki może wskazać osobę (np. konkretnego członka zarządu, pracownika etc.) lub przedsiębiorcę, odpowiedzialnych za wykonywanie obowiązków w zakresie rachunkowości, przy czym przejęcie tej odpowiedzialności winno być stwierdzone pismem. Wskazanie podmiotu odpowiedzialnego za sprawy finansowe spółki może wiązać się z implementacją w regulaminie organizacyjnym Spółki oraz umowach o pracę zapisów, iż określeni pracownicy na stanowisku kierowniczym lub samodzielnym w drodze pisemnej przejmą odpowiedzialność za rachunkowość spółki, terminowe i prawidłowe wywiązywanie się z obowiązków podatkowych oraz za rzetelność ksiąg oraz sprawozdań finansowych spółki. Klarowne i precyzyjne określenie odpowiedzialności osób odpowiedzialnych za wypełnianie obowiązków finansowo-prawnych jest istotne również w zakresie ewentualnego niedopełnienia przez zarząd obowiązku nadzoru nad przestrzeganiem reguł obowiązujących w działalności spółki.

Wdrożenie powyższych rozwiązać może mieć fundamentalne znaczenie na gruncie Kodeksu karnego skarbowego. Sprawcami wykonawczymi przestępstw lub wykroczeń podatkowych będą bowiem na ogół określeni pracownicy jednostek organizacyjnych, odpowiedzialni z racji powierzonych im zadań za wypełnianie obowiązków finansowo-prawnych, w tym za prowadzenie wszelkiego typu ksiąg, naliczanie, potrącanie i odprowadzanie podatków jako płatnicy i podatnicy. W przypadku powierzenia prowadzenia ksiąg biuru rachunkowemu czy doradcy podatkowemu odpowiedzialność karna za sprawstwo wykonawcze związane z niewywiązywaniem się czy wywiązywaniem nieprawidłowym z obowiązków przekazanych im do realizacji obciąża osoby, które podjęły się wypełniania konkretnych zadań. Sąd Najwyższy w wyroku z 8 listopada 2013 roku (V KK 158/13) wskazał, że „osoba zajmująca się, w warunkach określonych w art. 9 § 3 k.k.s., obsługą księgową podatnika, w tym sporządzaniem deklaracji lub oświadczenia składanych następnie organowi podatkowemu, może ponosić odpowiedzialność karną jak sprawca, z art. 56 § 1 k.k.s., jeżeli podając w tych dokumentach nieprawdę lub zatajając prawdę, naraziła podatek na uszczuplenie”. Aktualny pozostaje też pogląd, iż „skoro zarząd spółki prowadzi sprawy tej spółki, a pracami zarządu kieruje jego prezes, to jeżeli nie powierzono spraw spółki jako płatnika podatku od wynagrodzeń osób fizycznych (zaliczek na ten podatek) innemu członkowi zarządu albo kierownikowi innej komórki organizacyjnej tej firmy, prezes zarządu spółki jest tą osobą, która zajmuje się jej sprawami organizacyjnymi w powyższym zakresie, jeżeli nie dojdzie do wskazania, stosownie do art. 31 ustawy – Ordynacja podatkowa (…) innej jeszcze osoby odpowiedzialnej za czynności spółki jako płatnika podatku” (wyrok SN z 2.07.2002 r., IV KK 164/02, OSNKW 2002, nr 11–12, poz. 106). W konsekwencji, „osoby z mocy ustaw zobowiązane do wypełniania określonych obowiązków finansowo-prawnych zabezpieczonych sankcjami karnymi, które przekazały ich wypełnianie innym osobom, będą mogły uwolnić się od odpowiedzialności karnej za sprawstwo wykonawcze określonych przestępstw skarbowych lub wykroczeń skarbowych1

Mając na uwadze powyższą argumentację, w myśl postanowień art. 9 § 3 k.k.s. za przestępstwa i wykroczenia skarbowe popełnione w związku z funkcjonowaniem różnych podmiotów gospodarczych odpowiada osoba fizyczna, która zajmuje się ich sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi. W kwestiach tych wypowiadały się zarówno wojewódzkie sądy administracyjne, jak i Sąd Najwyższy. Jak trafnie wskazuje WSA we Wrocławiu w wyroku z 9.08.2013 r., (sygn. akt I SA/Wr 643/13) „podmiotem postępowania karnego skarbowego, w sytuacji gdy podatnikiem na gruncie ustawy materialnej, jest osoba prawna, osobą tą nie może być spółka, gdyż odpowiedzialność taką można przypisać jedynie osobie fizycznej będącej określonym organem osoby prawnej albo pełniącej określoną funkcję w ramach osoby prawnej”.

Podsumowując, wprowadzenie jasnego i klarownego podziału obowiązków i zakresu odpowiedzialności szczególnych osób w spółce w istotny sposób pomaga w minimalizacji ryzyka poniesienia odpowiedzialności karnej skarbowej przez członków zarządu spółki. Zapewnienie organizacji spółki z regulacjami prawnymi i normami wynikającymi z Ordynacji podatkowej i Kodeksu karnego skarbowego służy również samym pracownikom i podmiotom zajmującym się rachunkowością spółki, bowiem przestrzeganie regulacji podatkowych, mających fundamentalne znaczenie dla działalności spółki, ułatwia aktywną obronę w sytuacji ewentualnych postępowań karnych skarbowych, ograniczając skutki błędnych decyzji mających znaczenie prawne.

1 Zgoliński Igor (red.), Kodeks karny skarbowy. Komentarz, opublikowano: SIP LEX; WKP 2018