Kasacja karna

Dozór elektroniczny zamiast pobytu w zakładzie karnym – czym jest i dlaczego warto wystąpić z wnioskiem o jego zastosowanie?
11 marca 2019

Kasacja karna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia (zwyczajnymi środkami odwoławczymi są apelacja, zażalenie i sprzeciw) i nigdy jej sporządzenie nie powinno być traktowane jako próba uruchomienia tzw. trzeciej instancji sądowej. Z uwagi na rygorystyczne przesłanki i warunki jej dopuszczalności kasacja musi być sporządzona i – co ważne – podpisana przez obrońcę lub pełnomocnika będącego adwokatem albo radcą prawnym (art. 526 § 2 k.p.k.).Kasacja przysługuje od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie oraz od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w art. 93a Kodeksu karnego (art. 519 zd. 1 k.p.k.). Nie można zaskarżyć samego uzasadnienia wyroku (art. 519 zd. 2 k.p.k.). Jeśli zatem uprawomocnił się wyrok Sądu I instancji np. na skutek rezygnacji z prawa do wniesienia apelacji, a strona zmieniła zdanie i chce wzruszyć wyrok, to nie może już tego uczynić poprzez złożenie kasacji. Jeśli z kolei np. ujawnią się po uprawomocnieniu nowe fakty lub dowody wskazujące na to, że np. skazany nie popełnił czynu to przysługuje wtedy wniosek o wznowienie postępowania (to drugi nadzwyczajny środek zaskarżenia) – art. 540 k.p.k. i n.

Czy strona, która nie wnosiła apelacji od swojego wyroku (ale uczynił to np. przeciwnik), może następnie wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego? W art. 520 § 2 k.p.k. znajduje się odpowiedź: strona, która nie zaskarżyła orzeczenia sądu pierwszej instancji, nie może wnieść kasacji od orzeczenia sądu odwoławczego, jeżeli orzeczenie sądu pierwszej instancji utrzymano w mocy lub zmieniono na jej korzyść. Innymi słowy, jeśli orzeczenie Sądu pierwszej instancji zmieniono na niekorzyść strony, to ma ona prawo wnieść kasację (oczywiście po spełnieniu innych przesłanek jej wniesienia) nawet jeśli nie składała wcześniej apelacji. Ograniczenia powyższe nie dotyczą uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k. (który określa tzw. bezwzględne przyczyny odwoławcze – rzadko występujące w praktyce. Należą do nich np. sytuacje, gdy w wydaniu orzeczenia brała udział osoba nieuprawniona, sąd nie był należycie obsadzony albo orzeczono karę nieznaną ustawie).

Kasację może wnieść strona, a więc skazany (po uprawocnieniu się wyroku zmienia się status z oskarżonego na skazanego), oskarżyciel publiczny, oskarżyciel posiłkowy (to pokrzywdzony, który złożył w terminie oświadczenie o woli działania w takim charakterze w postępowaniu sądowym), oskarżyciel prywatny (to pokrzywdzony w sprawach przestępstw, które na mocy przepisów materialnych prawa karnego ścigane są w drodze prywatnego aktu oskarżenia). Ustawodawca ustanawia również prawo wniesienia kasacji dla podmiotów nadzwyczajnych: Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich (te podmioty mogą wnieść kasacje w każdej sprawie), Rzecznik Praw Dziecka (tylko jeżeli przez wydanie orzeczenia doszło do naruszenia praw dziecka) – art. 521 k.p.k. W/w podmioty mogę wnieść kasację nie tylko od wyroku Sądu odwoławczego, ale od każdego prawomocnego orzeczenia sądu kończącego postępowanie. Takim postanowieniem może być np. postanowienie Sądu Rejonowego utrzymujące w mocy postanowienie prokuratura o odmowie wszczęcia postępowania albo o umorzeniu postępowania.

Kasację w stosunku do tego samego oskarżonego i od tego samego orzeczenia każdy uprawniony może wnieść tylko raz (art. 522 k.p.k.).

Kasacja może być wniesiona tylko z powodu:

  • uchybień wymienionych w art. 439 lub
  • innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia.

W tym miejscu warto przytoczyć art. 439 k.p.k.:

  • 1. Niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia
    na treść orzeczenia sąd odwoławczy na posiedzeniu uchyla zaskarżone orzeczenie, jeżeli:

    1. w wydaniu orzeczenia brała udział osoba nieuprawniona lub niezdolna do orzekania bądź podlegająca wyłączeniu na podstawie art. 40;
    2. sąd był nienależycie obsadzony lub którykolwiek z jego członków nie był obecny na całej rozprawie;
    3. sąd powszechny orzekł w sprawie należącej do właściwości sądu szczególnego albo sąd szczególny orzekł w sprawie należącej do właściwości sądu powszechnego;
    4. sąd niższego rzędu orzekł w sprawie należącej do właściwości sądu wyższego rzędu;
    5. orzeczono karę, środek karny, środek kompensacyjny lub środek zabezpieczający nieznane ustawie;
    6. zapadło z naruszeniem zasady większości głosów lub nie zostało podpisane przez którąkolwiek z osób biorących udział w jego wydaniu;
    7. zachodzi sprzeczność w treści orzeczenia, uniemożliwiająca jego wykonanie;
    8. zostało wydane pomimo to, że postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już prawomocnie zakończone;
    9. zachodzi jedna z okoliczności wyłączających postępowanie, określonych w art. 17 § 1 pkt 5, 6 i 8-11;
    10. oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 oraz art. 80 lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy;
    11. sprawę rozpoznano podczas nieobecności oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa.

(….)

Jeśli chodzi o rażące naruszenie prawa, to jest to przesłanka ocenna, wymagająca interpretacji. Można o niej mówić wtedy, gdy obraza prawa ma charakter wyraźny, niewątpliwy, dający się łatwo stwierdzić (D. Świecki, Czynności procesowe obrońcy i pełnomocnika w sprawach karnych, Warszawa 2015, s. 498). Np. dojdzie  do  obrazy  wskazanych przepisów postępowania [tych nakazują Sądowi odwoławczemu rozważenie wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w środku odwoławczym – art. 433 § 2 k.pk.]   zarówno wtedy, gdy sąd odwoławczy pominie w swych rozważaniach niektóre z zarzutów podniesionych w środku odwoławczym, jak i wtedy, gdy zarzuty te  podda  analizie  odbiegającej  od  zasad  rzetelnej  oceny (m.in.:  wyrok  Sądu  Najwyższego z dnia  28 stycznia 2009  r., sygn. akt II KK 213/08, LEX nr 485006). Ponadto wskazuje się w literaturze prawniczej, że charakter rażący ma każde naruszenie prawa materialnego.

Rażące naruszenie prawa musi mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, które jest skarżone kasacją. Wykazanie rażącego naruszenia przez Sąd odwoławczy przepisów postepowania, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia jest nie tylko merytoryczną przesłanką wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia kasatoryjnego, lecz również formalną (vide art. 530 § 2 k.p.k. i obowiązek odmowy przyjęcia kasacji, gdy kasację oparto na innych powodach niż wskazane w art. 523 § 1 k.p.k.). O istotnym wpływie uchybienia na treść zaskarżonego orzeczenia można mówić jedynie wtedy gdy, możliwe jest wykazanie, że kwestionowane rozstrzygnięcie byłoby w istotny sposób odmienne od tego, które w sprawie zapadło (postanowienie Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2001 r., sygn. akt WKN 31/00, OSNKW 2001, nr 7-8, poz. 64). W każdej sprawie w której rozważa się złożenie kasacji, taki test musi zostać przeprowadzony.

Kolejne przesłanki (w postaci ograniczeń) wniesienia kasacji (art. 523 § 2 i 3 k.p.k.) są następujące (choć wyraźnie zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 523 § 4 k.p.k. – ograniczenia te nie dotyczą sytuacji gdy mamy do czynienia z uchybieniem z art. 439 k.p.k. lub gdy kasację wnosi w/w podmiot nadzwyczajny):

  • Kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie skazania oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania;
  • Kasację na niekorzyść można wnieść jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego albo umorzenia postępowania.

Innymi słowy, gdy strona została skazana na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania albo na karę grzywnę, to – jeśli nie występują uchybienia z art. 439 k.p.k. – nie może wnieść kasacji (zarówno skazany jak i oskarżyciel publiczny bądź posiłkowy). Strona może jednak zwrócić się do podmiotu nadzwyczajnego z prośbą o wniesienie kasacji. Trzeba jednak mieć na uwadze, iż np. biuro Rzecznika Praw Obywatelskich otrzymuje wiele takich próśb i czas oczekiwania na decyzję czy RPO złoży kasację jest bardzo długi.

Termin do wniesienia kasacji dla stron wynosi 30 dni od daty doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem. Wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem należy zgłosić w sądzie, który wydał orzeczenie, w terminie zawitym 7 dni od daty ogłoszenia orzeczenia, a jeżeli ustawa przewiduje doręczenie orzeczenia, od daty jego doręczenia (art. 524 § 1 k.p.k.). Powyższym terminem nie jest związany tzw. podmiot nadzwyczajny uprawniony do wniesienia kasacji – RPO, Minister Sprawiedliwości-Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Dziecka. Niedopuszczalne jest uwzględnienie kasacji na niekorzyść oskarżonego wniesionej po upływie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia (art. 524 § 3 k.p.k.). Zauważyć można, że przepis ten stanowi o uwzględnieniu kasacji – a więc – termin ten badamy na dzień wyrokowania w sprawie, a nie wniesienia kasacji.

Strona wnosi kasację do Sądu Najwyższego za pośrednictwem sądu odwoławczego (art. 525 § 1 k.p.k.). Podmiot nadzwyczajny wnosi kasację bezpośrednio do Sądu Najwyższego. 

Do kasacji strona (z wyjątkiem prokuratura) dołącza dowód uiszczenia opłaty sądowej (art. 527 § 1 k.p.k.). Osoba pozbawiona wolności nie uiszcza opłaty przy wnoszeniu kasacji; w wypadku pozostawienia bez rozpoznania albo oddalenia wniesionej przez nią kasacji zasądza się od niej opłatę (art. 527 § 2 k.p.k.). Opłata ulega zwrotowi stronie, która ją uiściła, jeżeli kasacja zostanie uwzględniona, chociażby w części, albo zostanie cofnięta (art. 527 § 4 k.p.k.). Zgodnie z § 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2003 r. w sprawie wysokości opłaty od kasacji w sprawach karnych: opłatę od kasacji ustala się na kwotę:

  1. 450 zł w sprawie, w której wyrok wydał sąd rejonowy;
  2. 750 zł w sprawie, w której w pierwszej instancji wyrok wydał sąd okręgowy

Wniesieniu i rozpoznaniu kasacji na korzyść oskarżonego nie stoi na przeszkodzie wykonanie kary, zatarcie skazania, akt łaski ani też okoliczność wyłączająca ściganie lub uzasadniająca zawieszenie postępowania (art. 529 k.p.k.). W takiej sytuacji postępowanie kasacyjne ma celu tzw. rehabilitację sprawcy po wykonaniu kary, po zatarciu skazania.

W razie wniesienia kasacji Sąd Najwyższy może wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia, jak i innego orzeczenia, którego wykonanie zależy od rozstrzygnięcia kasacji. Wstrzymanie wykonania orzeczenia można połączyć z zastosowaniem środków określonych w art. 266 [poręczenie majątkowe], 271 [poręczenie społeczne], 272 [poręczenie osoby godnej zaufania], 275 (dozór Policji ) i 277 [zakaz opuszczania kraju, który może być połączony z zatrzymaniem paszportu] – (art. 532 § 1 i § 2 k.p.k.).

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy oddala kasację albo zaskarżone orzeczenie uchyla w całości lub w części. Uchylając zaskarżone orzeczenie Sąd Najwyższy przekazuje sprawę właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania albo umarza postępowanie, a jeżeli skazanie jest oczywiście niesłuszne – uniewinnia oskarżonego (art. 537 § 1 i § 2 k.p.k.).

Z chwilą uchylenia wyroku wykonanie kary, środka karnego, przepadku i środka kompensacyjnego ustaje; karę, środek karny, przepadek i środek kompensacyjny już wykonane – w wypadku późniejszego ponownego skazania – zalicza się odpowiednio na poczet nowo orzeczonej kary, środka karnego, przepadku i środka kompensacyjnego (art. 538 § 1 k.p.k.). Sąd Najwyższy, uchylając orzeczenie, może zastosować środek zapobiegawczy. Na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania służy zażalenie do równorzędnego składu Sądu Najwyższego (art. 538 § 2 k.p.k.).

Niedopuszczalna jest kasacja od orzeczenia Sądu Najwyższego zapadłego w następstwie rozpoznania kasacji (art. 539 k.p.k.). Powyższe nie oznacza jednak, iż w przyszłości, Sąd Najwyższy nie może ponownie pochylić się nad sprawą. Będzie to miało jednak miejsce przy zastosowaniu innej instytucji – tzw. skargi nadzwyczajnej wprowadzonej do ustawy o Sądzie Najwyższym. Wprost wynika z art. 89 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, że od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga nadzwyczajna jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, i o ile:

  1. orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone
    w Konstytucji lub
  2. orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub
  3. zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Wniesienie skargi kasacyjnej bądź kasacji na orzeczenie Sądu odwoławczego nie zamyka drogi do późniejszego wniesienia skargi nadzwyczajnej na to orzeczenie (jeśli spełnione są przesłanki do jej wniesienia). Skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania (art. 89 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym).

 

Tomasz Wójt
                                                                                                                      adwokat

* stan prawny na 8 marca 2019 r.