Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego już z podpisem Prezydenta

Tajemnica przedsiębiorstwa
29 lipca 2019
Nowy wymiar karania za przestępstwa gospodarcze
29 sierpnia 2019

W poniedziałek Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej, pomimo głosów sprzeciwu części środowiska prawniczego, podpisał ustawę nowelizującą Kodeks postępowania karnego. Wprowadzona nowelizacja zakłada szereg zmian, które docelowo mają usprawnić i przyspieszyć proces karny – jako przykłady można przywołać zwolnienie sądu z obowiązku odczytywania orzeczenia w sytuacji, gdy nikogo nie ma na sali bądź rezygnacja z konieczności odczytywania na rozprawie dokumentów zaliczonych w poczet materiału dowodowego. Istotnie, zmiany te zapobiegną wykonywaniu przez sąd zbędnej pracy, która nie wpływa na treść rozstrzygnięcia.

Dużo bardziej kontrowersyjne jawią się jednak rozwiązania kodeksowe, które już w założeniu mogą wpłynąć na realizację prawa do obrony oskarżonego, a w konsekwencji treść wyroku. I tak, zgodnie ze znowelizowanym art. 170 k.p.k.,

„§ 1 Oddala się wniosek dowodowy, jeżeli:

6) wniosek dowodowy został złożony po zakreślonym przez organ procesowy terminie, o którym strona składająca wniosek została zawiadomiona.

  • 1a. Nie można oddalić wniosku dowodowego na podstawie § 1 pkt 5 lub 6, jeżeli okoliczność, która ma być udowodniona, ma istotne znaczenie dla ustalenia, czy został popełniony czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i jakie, czy czyn zabroniony został popełniony w warunkach, o których mowa w art. 64 lub art. 65 Kodeksu karnego, lub czy zachodzą warunki do orzeczenia pobytu w zakładzie psychiatrycznym na podstawie art. 93g Kodeksu karnego.”

Dotychczas, organ procesowy mógł oddalić wniosek dowodowy, jeżeli w sposób oczywisty zmierzał do przedłużenia postępowania. Nie stwarzało to sądowi trudności w interpretacji, gdyż wnioski dowodowe, zgłaszana na krótko przed zamknięciem przewodu sądowego, sąd – co do zasady – traktował właśnie jako wniosek, którzy należało oddalić. W konsekwencji, strona procesowa miała pewność, że realizowanie prawa do obrony w zakresie dowodzenia swojej niewinności jest dopuszczalne w toku całego przewodu sądowego, mając świadomość ryzyka oddalenia wniosku z nastawieniem przedłużenia postępowania.

Wprowadzenie nowelizowanym przepisem swoistej prekluzji dowodowej, której podobieństw można doszukać się w postępowaniu cywilnym, zezwala na składanie wniosków dowodowych w terminie ustalonym przez organ procesowy, którego przekroczenie skutkować ma ich oddaleniem. Z jednej strony ustawodawca wprowadza sankcję skutkującą nieuwzględnieniem wniosku przez organ procesowy, z drugiej zaś pozostawia furtkę, w której każdy wniosek zmierzający do ustalenia określonych w przepisie okoliczności – nie może zostać oddalony. Rodzi to pytania, w jaki sposób wnioski będą rozpatrywane przez sąd, albowiem zasadniczo wnioski dowodowe składane przez obronę służą ustaleniu, czy doszło do popełnienia czynu zabronionego. Wprowadzenie zatem norm, tworzących dodatkowy rygor dla oskarżonego i jego obrońcy może naruszać prawo do nieskrępowanej obrony w toku całego procesu.

Wiele wątpliwości budzi także nowelizacja art. 257 k.p.k., w którym dodano § 3 w brzmieniu:

„Jeżeli prokurator oświadczy, najpóźniej na posiedzeniu po ogłoszeniu postanowienia wydanego na podstawie § 2, że sprzeciwia się zmianie środka zapobiegawczego, postanowienie to, w zakresie dotyczącym zmiany tymczasowego aresztowania na poręczenie majątkowe, staje się wykonalne z dniem uprawomocnienia.”

Literalna wykładnia przepisu prowadzi do wniosku, że ustne zakwestionowanie przez prokuratora rozstrzygnięcia sądu wystarczy do wstrzymania jego natychmiastowej wykonalności. Oznacza to, że nawet jeśli zostanie złożone poręczenie majątkowe w formie ustalonej przez sąd, podejrzany/oskarżony nie będzie mógł opuścić aresztu do momentu uprawomocnienia się orzeczenia. Obawa wynika z konstrukcji instytucji tymczasowego aresztowania, które stosowane jest na wniosek prokuratora, złożonego do sądu. W przypadku uwzględnienia wniosku prokuratora, postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania – pomimo możliwości wniesienia zażalenia – staje się natychmiast wykonalne, co podyktowane jest względami postępowania przygotowawczego. Skoro zatem to sądom nadano prerogatywę samodzielnego decydowania o wolności człowieka, orzeczenie tzw. „warunkowego tymczasowego aresztowania” powinno być wolne od ingerencji w jego wykonalność przez oskarżyciela publicznego jako wnioskodawcę.

Nowelizacja kodeksu postępowania karnego, w tym przytoczone wyżej przepisy, spowodują niewątpliwie wpływają na sposób prowadzeniu procesu karnego i będą wymagały zmianę praktyki stosowanej przez sądy i strony postępowania, na każdym jego etapie. Słuszność kierunku nowelizacji, a przede wszystkim jej cel – pomimo obaw co do niektórych rozwiązań – będą poddane ocenie z perspektywy czasu.