Ryzyko gospodarcze a odpowiedzialność karna managera

Nowy wymiar karania za przestępstwa gospodarcze
29 sierpnia 2019
Prawnokarne granice ochrony znaku towarowego
14 listopada 2019

W niniejszym artykule poddano analizie niżej wskazaną tezę orzeczenia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 29 lutego 2012 r. (sygn. akt: II Aka 28/12), dotyczącego odpowiedzialności managera za przestępstwo niegospodarności z art. 296 k.k.:

Podejmując decyzje gospodarcze, przedsiębiorca ma obowiązek ocenić ewentualne ryzyko związane z tymi decyzjami. Stopień przewidywanego ryzyka często ma dla niego decydujące znaczenie przy podjęciu decyzji gospodarczej. Ponosząc odpowiedzialność prawną za podjęte decyzje, przedsiębiorca nie może bagatelizować ryzyka gospodarczego, a przeciwnie powinien być przygotowany na wszelkie niebezpieczeństwa wynikające ze specyfiki obrotu gospodarczego i być w stanie, przed podjęciem każdej decyzji, zlokalizować ewentualne źródła ryzyka” (LEX nr 1130087, KZS 2012/6/42).

Cytowana powyżej teza dotyka istotnego i niezmiennie aktualnego problemu granic dopuszczalnego ryzyka gospodarczego, podejmowanego w procesie zarządzania działalnością gospodarczą. Faktem notoryjnym jest, iż z procesem podejmowania decyzji bezpośrednio skorelowana jest odpowiedzialność za ich skutek. Oczywistym jest również, że z prowadzeniem działalności gospodarczej związane są liczne ryzyka o charakterze prawnym i ekonomicznym. Nie sposób, w warunkach gospodarki wolnorynkowej, generować zysku w obrocie gospodarczym bez podejmowania decyzji obarczonych jakimś stopniem ryzyka. Wobec powyższego, kluczowym staje się znalezienie odpowiedzi na pytanie o dopuszczalne ramy ryzyka gospodarczego. Powyższa problematyka ma istotne znaczenie w kontekście gwarancyjnej funkcji prawa karnego.

Sąd Apelacyjny rozpatrywał apelację obrońcy oskarżonego prezesa zarządu, którego Sąd I Instancji uznał za winnego przestępstwa niegospodarności z art. 296 k.k. Apelujący w środku odwoławczym stwierdzi, iż bilansowe straty, które pojawiły się w działalności spółki były wynikiem zaistnienia szeregu obiektywnie niekorzystnych okoliczności gospodarczych oraz, co z tym powiązane, nietrafnych decyzji dotyczących zarządzania spółką, które jednak nie stanowiły nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków.

Sąd odwoławczy nie przyjął argumentacji skarżącego i utrzymał w mocy wyrok Sądu I Instancji, powołując przy tym argumentacje wyrażoną w cytowanej tezie. Zauważyć należy, że stanowisko wyrażone przez Sąd Apelacyjny jest dominujące w orzecznictwie.

Jak uwolnić się od odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 296 k.k.?

Odpowiedzialny manager powinien umiejętnie zarządzać ryzykiem prowadzonego przez siebie przedsiębiorstwa. W ostatnich latach na rynku mocniej eksponowana jest funkcja systemu compliance, który jest coraz powszechniej wdrażany w spółkach zarówno z sektora publicznego oraz prywatnego. Zapewnienie zgodności z prawem zarządzanej przez managera spółki staje się wartością rynkową. Zarządzający powinien określić tzw. „apetyt na ryzyko”, a następnie stale monitorować czynniki wpływające na poziom ryzyka – przy udziale komórki compliance lub compliance oficera.
W tym celu na rynku upowszechniło się korzystanie z tzw. „mapy ryzyka”, która identyfikuje ryzyka związane z działalnością przedsiębiorstwa (ryzyka prawne, ekonomiczne, operacyjne, reputacyjne), dzięki czemu możliwym jest zapobieganie powstawaniu sytuacji przekraczających ustaloną, nieakceptowalną normę ryzyka. Proces podejmowania decyzji zarządczych powinien być możliwy do odtworzenia, a przede wszystkim powinien być on poprzedzony ogólną lub szczególną analizą ryzyka (w zależności od wagi decyzji).

Rekomendowanym jest również wdrożenie w organizacji procedury weryfikacji kontrahentów (procedura compliance), w myśl której każdy kontrahent powinien zostać, przed podjęciem z nim współpracy, zweryfikowany pod kątem formalnym (weryfikacja we wszystkich publicznie dostępnych rejestrach), ale również pod kątem transakcyjnym (weryfikacja okoliczności i warunków planowanej transakcji). Do kryteriów transakcyjnych należą w szczególności:

  • stopień ryzyka gospodarczego dla Spółki;
  • sposób dokonania płatności przez Spółkę z tytułu transakcji;
  • cena towaru lub usługi z uwzględnieniem świadczeń dodatkowych;
  • branża w której działa kontrahent;
  • sposób kontaktu i komunikowania się z kontrahentem;

Skuteczna weryfikacja kontrahenta pod względem transakcyjnym jest możliwa również poprzez korzystanie z raportów wywiadowni gospodarczych. Wdrożenie i stosowanie w organizacji procedury weryfikacji kontrahentów z całą pewnością będzie kwalifikowane jako dochowanie należytej staranności w organizacji przedsiębiorstwa, a przekładając to na język ustawy – będzie wyrazem dopełnienia obowiązków przez menedżera. Tym samym, w razie ewentualnego niepowodzenia handlowego z kontrahentem (co pomimo istnienia procedury może się oczywiście zdarzyć), zarządzający będzie mógł wykazać, że dokonał uprzedniego sprawdzenia podmiotu, z którym zamierza nawiązać relacje biznesowe oraz ocenił ryzyko z tym związane.

Biorąc pod uwagę strukturę czynu zabronionego z art. 296 k.k., wskazać należy, że ustalenie poziomu dopuszczalnego, dozwolonego z punktu widzenia aktualnego stanu wiedzy specjalistycznej, ryzyka wymaga uwzględnienia standardu, wzorca osobowego, a więc wykorzystania w procesie wykładni przepisów zasad dobrego gospodarowania, one bowiem określają ów dopuszczalny poziom ryzyka.

Na płaszczyźnie art. 296 k.k. ryzyko gospodarcze wyznacza podmiotowy i przedmiotowy zakres tego przestępstwa w takim znaczeniu, iż gdy sprawca przestępstwa gospodarczego narusza reguły ostrożności lub staranności to takim przekroczeniem ostrożności lub staranności (karalna nieumyślność) przekracza również granice dopuszczalnego ryzyka gospodarczego (zachowanie bezprawne).

Jak wskazuje się w orzecznictwie: „Z istoty ryzyka i takiego przedsięwzięcia wynika to, iż jego wynik nie jest znany, może się ono udać lub nie (patrząc z punktu widzenia ex ante), natomiast jego wyniki można ocenić po czasie ( ex post). Jednym z wielu warunków, jakich wymaga prawnokarna konstrukcja ryzyka, także zwykłego, dla wyłączenia bezprawności czynu, jest, oprócz celu działania sprawcy, także pozytywna ocena bilansu korzyści i strat z czynności przedsięwziętych przez sprawcę. W literaturze przyjmuje się, dla typowych przedsięwzięć gospodarczych, iż ryzyko jest dozwolone wtedy, gdy ewentualna korzyść będzie znacznie przewyższała stratę oraz to, iż w chwili podejmowania czynności prawdopodobieństwo nastąpienia szkody jest niewielkie, a prawdopodobieństwo korzyści duża”.

Konstatując, należy stwierdzić, że zarządzający muszą liczyć się z ryzykiem gospodarczym podejmowanych przez siebie decyzji. Ryzyko jest generatorem zysku, ale i odpowiedzialności. Dla oceny legalności ryzyka konkretnej decyzji gospodarczej menadżera winno się stosować, opisane powyżej, dyrektywy techniczne. Posiłkując się wzorcem dobrego managera i odwołując się do specyfiki danej działalności gospodarczej organ procesowy może ustalić, na podstawie zobiektywizowanych kryteriów, czy doszło do karalnego naruszenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez managera. Wyrok Sądu Apelacyjnego wpisuje się również w koncepcję racjonalnego prowadzenia biznesu, gdzie proces decyzyjny musi poprzedzać właściwa ocena ryzyka. Nieudane inwestycje lub operacje gospodarcze to element stały prowadzenia biznesu, ale w sytuacji, gdy ich skutkiem są nieracjonalne ekonomicznie decyzje managera, spółka może zyskać ochronę na gruncie art. 296 k.k.

Adwokat Dawid Rasiński